ARTYKUŁY

ŻOŁNA – (Merops apiaster) – marzenie ornitologów

Link do Zdjęć: Tu Kliknij Zdjęcia

W świecie ptaków jest wiele piękności ale nie wszyscy ich miłośnicy wiedzą, że w Polsce żyje i rozmnaża się jeden z niewielu tak wspaniałych, egzotycznie ubarwionych gatunków jakim jest żołna.
Należy ona do rzędu kraskowych, rodziny żołn – (meropidae). W przyrodzie występują trzy gatunki: żołna – (Merops apiaster), żołna szkarłatna – (Merops nubicus), oraz żołna tęczowa – (Merops ornatus). Wyróżnia się też podgatunek terytorialny żołny tęczowej (sundajski) i dwa podgatunki żołny szkarłatnej (Merops nubicus nubicus oraz Merops n. nubicoides). Żołna tęczowa jest nieco mniejsza od naszej, natomiast szkarłatna jest znacznie większa. Jak sięgam pamięcią z żołną zetknąłem się w naszym rejonie już w drugiej połowie lat 50-tych ubiegłego wieku, kiedy jako kilkuletni chłopiec uczestniczyłem w obserwacjach z ornitologiem UJ. Żołna jest egzotycznie ubarwionym, smukłym i nadzwyczaj zwinnym ptakiem. Zasiedla pn. zach Afrykę, pd. zach. Azję, pd. Afrykę, cieplejsze i suche rejony pd. i pd. wsch. Europy. Zimuje w tropikalnych rejonach zach. i pd. wschodniej Afryki, część populacji w pd. zach. Indiach.
Najnowsze badania (obrączkowanie i telemetria satelitarna) wykazują, że ptaki te są zdolne do pokonania imponujących odległości. Niektóre osobniki przemieszczając się między lęgowiskami a zimowiskami, przemierzają ponad 16 000km. Jest to ogromna odległość, jak na stosunkowo niewielkie ptaki. Szlak wędrowny prowadzi przez Morze Czerwone i tam też gatunek narażony jest na częste ataki sokołów (Falco concolor). Gatunek znajduje się w Polskiej Czerwonej Księdze (CR) – „ogólnie nie jest zagrożony”.
Ptaki te preferują tereny z rzadka zakrzewione i zadrzewione, nasłonecznione oraz uprawowe równiny, zwłaszcza położone w sąsiedztwie rzek. Strome, pozbawione roślinności piaszczyste, gliniaste i lessowe wysokie urwiste brzegi stwarzają im dogodne stanowiska lęgowe. Z reguły kolonie lęgowe składają się z kilku do kilkunastu par. Wspominam lata, w których liczebność kolonii wynosiła ponad 30 par, uzależnione jest to warunkami klimatycznym. Z badań wynika, że północna granica występowania gatunku jest zmienna i w okresach bardzo ciepłej wiosny przesuwa się na północ.
W Europie największe skupiska lęgowe zlokalizowane są na półwyspie iberyjskim (Hiszpania, Portugalia), w Turcji, Bułgarii i Rumunii oraz Ukrainie i Rosji. Północną granicę regularnych stanowisk lęgowych stwierdzono w Polsce i południowej części Białorusi (40-60 par). Ostatnie doniesienia z roku 2000 o lęgach (5 par) w rejonie Husqvarny w Szwecji i na Łotwie. Są to najdalej wysunięte miejsca na północ.
W Polsce sukcesywnie zwiększa się populacja tego gatunku od lat 50-tych ubiegłego stulecia. Największą ostoją żołny jest dolina Sanu w okolicach Przemyśla (Babice, Krasiczyn, Buszkowice, Wyszatyce, Siedliska, Sośnica, Radymno i dalej po Pełkinie i Jarosław). W drugiej połowie lat 60-tych donoszono o krótkotrwałych lęgach w okolicach Rzeszowa, Zamościa, Jasła, Dębicy i Tarnowa.
Na stanowiska lęgowe żołny przylatują przeważnie w połowie maja. Tworzą pary monogamiczne i przystępują do drążenia korytarzy. Każda para zaczyna prace przy kopaniu 2-3 tuneli, z których dokańcza jeden. Zaobserwowano, że przy drążeniu gniazd i karmieniu młodych u niektórych par pomaga młodzież z poprzedniego okresu lęgowego. Po ukończeniu drążenia, które trwa 10-20 dni dzioby ulegają zredukowaniu, o kilka milimetrów. Gniazdo znajduje się na końcu tunelu długości 70-200cm. Kopulacja przebiega kilka razy już w połowie okresu drążenia i trwa do czasu zniesienia, które składa się z 4-6, a niekiedy 10 białych jaj. Samica znosi je w jedno – dwudniowych odstępach. Wysiadywaniem jaj trwającym 20-21 dni i karmieniem młodych zajmują się oboje rodzice. W nocy wysiaduje wyłącznie samica. Młode przebywają w gnieździe stosunkowo długo, około 29-31 dni. Z reguły norę opuszczają wychodząc tyłem. Ptaki bardzo zwinnie polują w locie na błonkoskrzydłe. Pokarm stanowią trzmiele, szerszenie, osy, pszczoły, chrząszcze, motyle, ważki i.t.p. W powietrzu zjadają małe owady, natomiast posiadające żądła przynoszą na gałąź, gdzie sprytnym uderzeniem dzioba, potrząsają nimi kilka razy pozbawiając je żądła. Obserwowałem jak ptaki polowały na pasikoniki oraz małe jaszczurki zwinki. Wyglądało to bardzo atrakcyjnie – ptak z lotu rzucał się na upatrzoną ofiarę i lecąc z trzymaną w dziobie zdobyczą przysiadał na najbliższej gałęzi gdzie dosłownie jaszczurkę „obrabiał na kotlet”. Niezmiernie ciekawy jest rytuał godowy tego ptaka, samiec w akrobatycznych ewolucjach chwyta owady podając je następnie po „fachowej obróbce” samicy.

Cechy charakterystyczne:

Żołna jest średniej wielkości ptakiem. Długość wraz z charakterystycznym centralnym występem piór ogonowych 25-29 cm , rozpiętość 36-40 cm , waga 53-57 g.
Oba osobniki posiadają prawie identyczne ubarwienie, jednak można dopatrzeć się ciemniejszych, brązowych pokryw skrzydeł u samca , które u samicy są mniejsze. Spotyka się też samice z rozleglejszym odcieniem zieleni na skrzydłach. Osobniki juvenilne posiadają skrzydła w odcieniu zieleni , mniej intensywny kolor błękitu , oczy mają brązowe i nie posiadają centralnych dłuższych piór w ogonie. W locie często odzywają się przyjemnie brzmiącymi , wysokimi trelami „tirri-tirri” , „tirri-tirri”.
Odlatują przeważnie po 15 sierpnia .

Cyt. fragm. art. Łukasza Łukasika z Nr 7 „Przyrody polskiej” /”Liczebność żołny w naszym kraju nie jest jednak dokładnie określona i waha się w granicach 80-120 par lęgowych. Obecnie za największą w Polsce uznawana jest populacja świętokrzyska, która w roku 2007 liczyła 64 pary. Co roku na terenie kraju pojawiają się nowe stanowiska lęgowe, m.in. w 2009 roku zaobserwowano kilka takich miejsc w woj. Wielkopolskim.
Największe zagrożenie dla stabilności tego gatunku w naszym kraju stanowią m.in. chemizacja rolnictwa, jak również zarastanie skarp roślinnością krzewiastą , co uniemożliwia zakładanie kolonii lęgowych. Dużym zagrożeniem jest również eksploatacja i niszczenie zajętych skarp w okresie lęgowym co prowadzi do porzucenia kolonii.
Szansą dla żołny jest czynna ochrona stanowisk lęgowych, polegająca na powstrzymaniu sukcesji na skarpach, a głównie usuwaniu roślinności krzewiastej. Istotnym elementem w ochronie tego gatunku są również działania edukacyjne, zwłaszcza na obszarach występowania tego pięknego ptaka wpisanego do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt./”
Krótki film o żołnach żyjących w powiecie ostrowskim można zobaczyć w Internecie na stronie Tu Kliknij Ptasia-Perła

Ciekawostka
W dniach 9-16.08.2011 w godzinach 19.50 do 20.00 codziennie obserwowałem przeloty żołn w ilości 150-180 osobników jednorazowo. Ptaki zalatywały na nocleg na dwóch drzewach wierzby, znajdujących się na błoniach pomiędzy Hurkiem a Siedliskami. Były to ptaki juwenilne i dorosłe.

Opracował: Zbigniew Nowak ZHKiPE O/Przemyśl

SPRAWOZDANIA

Przejdź do paska narzędzi